Nâkotnes jaunâ rase – post-humânie cilvçki 

Mçs neiekïaujamies pasaules dabiskajâ struktûrâ. No visâm zinâmajâm dzîvajâm radîbâm vienîgi cilvçks ir neglâbjami nepiemçrots eksistencei un sugas turpinâðanai - nevienam dzîvniekam nav nepiecieðamas tik lielas pûles, lai izdzîvotu. Nemaz nerunâjot par tâdiem "sîkumiem", kas piepilda mûsu nepanesamo esîbu un bez kuriem mçs ietu bojâ, kâ apìçrbs, elektrîba, transporta sistçmas, izglîtîba, komunikâcijas, izklaides industrija utt. – visa cilvçces mokpilnâs pastâvçðanas vçstures attîstîba liecina vai nu par mûsu dieviðío izcelsmi, vai arî par kïûdainu posmu kâdâ Visuma veidoðanâs procesâ (vismaz Darvina versiju par ticamu nevar atzît). Dzîvnieki un augi savâ eksistencç ir uzskatâmi par pilnîbas iemiesojumu, jo visas nepiecieðamâs funkcijas ir ietvertas to uzbûvç. 

Taèu cilvçka fiziskâ uzbûve (par spîti tâs sareþìîtîbai) par pilnîgu uzskatâma tikai pati par sevi, nevis kontekstâ ar vidi, jo Cilvçks bez mâkslîgajâm ierîcçm un priekðmetiem ir kails, neaizsargâts, sevi aizstâvçt un uzturçt nespçjîgs. Nemaz nerunâjot par intelektuâlajâm un sociâlajâm vajadzîbâm, kuras padara mûs par mûþam neapmierinâtâm, kaut ko vairâk panâkt griboðâm bûtnçm. Sasniegt laimi, pilnîbu - tas acîmredzot nav iespçjams, bet mçs to vçlamies. 

“Es gribu bût maðîna”, tâ seðdesmitajos gados - post-modernisma laikmetâ -  teicis Endijs Vorhols. Deviòdesmitajos - post-industriâlajâ çrâ - mçs katrs varam uzdot sev jautâjumu - kâ pazît sevî kiborgu. Par tâlâku nâkotni izteikties uzdroðinâs tikai nedaudzi - viens no tiem Brûss Sterlings, kiberpanku kulta rakstnieks. Savâ jaunâkajâ grâmatâ "Svçtâ uguns" (Bruce Sterling, “Holy Fire”, Bantam Books, U.S.A., 1997) autors visai ticami apraksta laiku pâris gadsimtus tâlâ nâkotnç, kad valdoðâ ðíira sastâvçs no daþâdâm ar medicînu (un lîdz ar to - ar mâkslîgo dzîvîbas pagarinâðanu) saistîtâm profesijâm, bet paði cilvçki bûs post-humâni radîjumi, kuri visu to, ko paðlaik saprotam ar vârdu “cilvçcisks” (jûtas, atmiòas, spçju pârdzîvot utt.) ir atstâjuði aiz sevis kopâ ar neskaitâmâs smalkâs operâcijâs iznîcinâtajiem vecajiem, nederîgajiem íermeòa audiem, kas aizvietoti ar daudz kvalitatîvâku mâkslîgu materiâlu. Perfekti, nevainojami, spçcîgi, bezjûtîgi un gandrîz nemirstîgi - tâdi ir nâkotnes “jaunâs rases” pârstâvji, ar kuriem mûs iepazîstina Brûss Sterlings. 

Par “labâku”, pilnîgâku, spçjîgâku un spçcîgâku cilvçka modeli ir domâjuði daudzi visos laikmetos, kaut vai runâjot par salîdzinoði nesenu pagâtni – piemçram, Renç Dekarts XVII gadsimtâ. Tajâ laikâ visa daba tiek uztverta kâ maðîna (pulksteòa mehânisms), izòemot cilvçka dvçseli, kas ir nemateriâla, Dieva dota un savâ bûtîbâ atðíiras no visas pârçjâs dabas. Dekarts skaidro: "Tas nevar likties dîvaini nevienam, kas uztver íermeni kâ automâtu, maðînu, òemot vçrâ, cik daudz kustîgu maðînu cilvçka roku prasme var izveidot, izmantojot pavisam nedaudz detaïu, un salîdzinot to ar neskaitâmajiem kauliem, muskuïiem, nerviem, artçrijâm, vçnâm un citâm sastâvdaïâm, kas veido katra dzîvnieka íermeni." 

Apgaismîbas laikmeta filozofs Lametrî XVIII gadsimta vidû secinâja, ka íermenim un dvçselei tomçr jâbût vienotiem (1744. gadâ viòð saslima ar drudzi, un secinâja, ka slimîba ietekmçja ne tikai viòa íermeni, bet arî garu). Slavenajâ darbâ "L'homme machine" 1748. gadâ viòð rakstîja: "tâ kâ dvçseles stâvoklis ir atkarîgs no atbilstoðas smadzeòu struktûras un visa íermeòa funkcionçðanas, tad acîmredzot dvçsele pati ir kâ maðîna."
Tâ kâ dzîvnieki tika uzskatîti par maðînâm, òemot vçrâ cilvçka fizisko lîdzîbu ar dzîvniekiem un dvçseles atkarîbu no íermeòa, arî cilvçku var uzskatît par maðînu. Un, Lametrî vârdiem runâjot, metafora atkal ir pulkstenis: "Svarîgi ir pierâdît, ka cilvçks nav dzîvnieks, vai atsperu un zobratu kopums, nevarot pateikt, kurâ punktâ ðajâ ciklâ sâkas daba? … lîdz ar to dvçsele, nebaidoties kïûdîties, ir uzskatâma par visas maðînas galveno atsperi, kam ir redzama ietekme uz visâm íermeòa daïâm."

Lametrî teorijâ par laimi tiek uzskatîts tâds emocionâlais stâvoklis, kas nav atkarîgs no jebkâdâm doktrînâm vai reliìijâm, un panâkts vienkârði brîvi atklâjot visu, kas cilvçka dabâ atrodams. Dabas uzdevums ir sniegt cilvçkam laimi, turpretî pakïauðanâs kultûrai var sniegt vienîgi vilðanos. Morâle cenðas regulçt instinktus, bet tajâ paðâ laikâ liedz cilvçkam sasniegt automâtisku laimes stâvokli, kâ spçj dzîvnieki. 

Kâ noprotams, Lametrî idejas tika uzskatîtas par kristietîbai nepieòemamâm un naidîgâm, un savas teorijas dçï autoram nâcâs bçgt no Francijas un vçlâk no Nîderlandes. Taèu viòam bija arî piekritçji – viens no tiem bija XVIII gadsimta beigu rakstnieks un filozofs de Sads, kura noveles "Justine" un "Juliette" atspoguïo viòa izpratni par Lametrî "L'homme machine" paustajâm idejâm. 

XVIII - XIX gadsimtu mijâ novçrojamas bûtiskas izmaiòas mâkslâ un literatûrâ attiecîbâ uz cilvçka/maðînas koncepciju. "Tâ nav vienkârði apstâkïu sakritîba, ka vienlaicîgi burtiski simtiem zinâtnieku mçìina radît maðînas/automâtus, kas bûtu lîdzîgi cilvçkam un varçtu staigât, dejot, zîmçt un dziedât, spçlçt klavieres vai flautu, un kuru "uzstâðanâs" kïuva par galveno izklaidi XVIII gadsimta galmos un pilsçtâs. Androîdi un roboti, tâdi kâ Vokansona flautists vai Þakç-Droza çrìeïu spçlçtâjs, iemiesoja sava laika priekðstatus par cilvçka mûþsenâ sapòa îstenoðanos. Ar sekojoðo raþoðanas maðînu sistemâtisko ievieðanu, kas aizsâka industriâlo revolûciju, “androîdu kultûra” apsîka. Tieði tajâ paðâ laikâ - gadsimtu mijâ - literatûrâ androîdi vairs netiek uzskatîti par prasmîga mehâniía talanta izpausmi, tie kïûst par ðausmu objektu un apdraud cilvçka dzîvîbu. Nav grûti saprast, ka ðis literârais fenomens atspoguïo cilvçka dabas un íermeòa pieaugoðo tehnoloìizâciju, kas XIX gadsimta sâkumâ bija sasniegusi jaunu attîstîbas posmu.”(Huyssen, “The Vamp and The Machine”).

Zîmîgi, ka XIX gadsimta sâkumâ ðis jaunais cilvçka - maðînas tçls ieguva sievietes veidolu. Mâkslas kritíis un kolekcionârs Eduard Fuchs 1906. gadâ teicis (par Þana Vebera gleznu Allëgorie sur la machine dëvoureuse des hommes): “Sieviete ir ðîs maðînas biedçjoðâ, slepenâ spçka simbols, maðînas, kas satriec visu, kas nonâk tai zem riteòiem, un iznîcina katru, kurð grib apstâdinât to. Un otrâdi - maðîna, kas neþçlîgi, nedomâjot un aukstasinîgi upurç cilvçkus kâ nevçrtîgus sîkumus, simbolizç sievietes Mînotauram lîdzîgo dabu.” “Vîrieða mistisko priekðstatu par sievietes seksualitâti kâ nekontrolçjamu tehnoloìiju ideâls kopsavilkums”, papildina Hîsens. 

Kiborgs  jeb cilvçks - dators ir daudzu XX gadsimta otrâs puses literâro darbu un kinofilmu tçls. Ðíiet, kâ viens no kulminâcijas punktiem ðîs bûtnes tçlojumâ ir 1989. gadâ uzòemtâ japâòu filma “Tetsuo - The Iron Man”, kurâ cilvçka un maðînas saplûðana ir attçlota visai burtiskâ veidâ, papildinot ar sirreâlisma elementiem, seksuâlu apsçstîbu un zinâtniskâs fantastikas motîviem. Redzot dzîva íermeòa transformâciju destrukcijas maðînâ, var pieminçt futûrista Marineti ekstâtisko izsaucienu: “Karð ir skaists, jo tas asociçjas ar cilvçka íermeòa metalizâciju, par kuru var tikai sapòot.” Viljams Gibsons, vçl viens datoru paaudzes kulta rakstnieks, grâmatas "Neuromancer" autors un tâdu bûtisku terminu kâ "kibertelpa" izgudrotâjs, ir teicis: “Tetsuo ir îsta XXI gadsimta filma...”

Protams, zinâtisko fantastiku ir viegli uzskatît par mâkslas virzienu, kam vismazâk saistîbas ar “reâlo dzîvi”. Taèu reizçm vçrts atcerçties, ka tik daudzi no rakstnieku savulaik neiespçjamajiem izgudrojumiem ir kïuvuði par neapstrîdamu realitâti, sâkot no videotelefona un beidzot ar lidojumu uz Mçnesi.